Lata 1949-1975

Sieć bibliotek powszechnych w latach 1949-1975

Projekt organizacji sieci bibliotek publicznych opracowano już w latach II Rzeczpospolitej Polskiej. W pełnym wymiarze został on jednak zrealizowany dopiero w czasach PRL. 13 marca 1946 roku powołano Naczelną Dyrekcję Bibliotek. 17 kwietnia 1946 r. ukazał się dekret "O bibliotekach i opiece nad zbiorami bibliotecznymi", określający zadania, strukturę i podstawy finansowe bibliotek powszechnych. Podjęcie w latach powojennych szybkiej decyzji o stworzeniu sieci bibliotek publicznych wynikało niewątpliwie z głębokiego przekonania, że dla odbudowy i rozwoju Polski są konieczne zmiany w sferze oświaty i kultury. Dla większości ludzi myślących odbudowa potencjału gospodarczego kraju musi odbywać się równolegle z likwidacją analfabetyzmu, w którym to procesie książka i biblioteka pełnią ważną rolę.

Począwszy od 1945 roku zaczęto organizować powiatowe biblioteki publiczne oraz podległe im biblioteki gminne i punkty biblioteczne. Biblioteki powiatowe sprawowały fachowy nadzór nad jednostkami niższego szczebla w zakresie:

  • doboru materiałów bibliotecznych oraz ich gromadzenia
  • opracowania księgozbioru
  • zasad udostępniania księgozbioru
  • służby informacyjnej i pracy z czytelnikiem
  • planowania i sprawozdawczości
  • współdziałania z Prezydiami Rad Narodowych w zakresie obsady
  • stanowisk w bibliotekach
  • doskonalenia zawodowego pracowników

Do zakresu działań bibliotek gminnych należało:

  • planowanie zakupu książek i prenumeraty czasopism
  • ocena zbiorów i ich przydatności w środowisku
  • zgłaszanie bibliotece nadrzędnej dezyderatów w zakresie doboru nowości wydawniczych.

Zgodnie z powyższymi zasadami funkcjonowała również Miejska Biblioteka Publiczna w Trzebini. Starosta Powiatowy w Chrzanowie, działając według Zarządzenia Ministra Oświaty z dn. 17 grudnia 1948 roku, zobowiązał Zarząd Miejski w Trzebini do uruchomienia Biblioteki Publicznej w Trzebini.

Oficjalny termin uruchomienia biblioteki wyznaczono na dzień 16 stycznia 1949 roku. Była to data bardzo ważna dla polskiego bibliotekarstwa, gdyż w tym dniu otwarto jednocześnie w całej Polsce 1600 bibliotek gminnych i 15.000 punktów bibliotecznych - biblioteka trzebińska była jedną z tych placówek.
W rzeczywistości biblioteka w Trzebini działała już od 18 lipca 1948 roku, a jej organizatorem i zarazem kierownikiem w latach 1948-51 była Stefania Waćkowska - z zawodu nauczycielka.

Księgozbiór początkowy liczył 100 woluminów. W 1949 r. biblioteka, licząca wówczas już 200 czytelników, została oficjalnie włączona do krajowej sieci bibliotecznej i otrzymała od Ministerstwa Oświaty za pośrednictwem Biblioteki Powiatowej w Chrzanowie 500 książek wraz z częściowo zadrukowanym inwentarzem. Miejska Biblioteka Publiczna w Trzebini obsługiwała czytelników miasta, czyli obszaru liczącego wówczas 714 km2 i zamieszkałego przez 5.300 osób.

Z najstarszych sprawozdań GUS \pochodzących z 1950 r.\ dowiadujemy się, że biblioteka miejska znajdowała się w Rynku, w budynku nr 11 a później 2. Placówka ta zajmowała jedno, a następnie dwa pomieszczenia o łącznej powierzchni 42 m2. Przez pierwsze lata biblioteka była otwarta 4 razy w tygodniu, zaś począwszy od 1954 roku 5 razy wb tygodniu.

W dniu 31 grudnia 1949 roku biblioteka w Trzebini posiadała księgozbiór liczący 1.140 vol. i 255 czytelników. Zatrudniała jednego, pełnoetatowego pracownika - Stefanię Waćkowską.

W roku 1951 bibliotekę przejęła Alina Stanek i prowadziła ją do roku 1953, kiedy to kierownictwo placówki objęła Stefania Dądek - pozostała ona na tym stanowisku do roku 1978.
W tym okresie nadzór nad zbiorami bibliotecznymi sprawował Miejski Komitet Biblioteczny, podległy Powiatowemu Komitetowi Bibliotecznemu na wszystkie zakupy należało mieć aprobatę PKB. Książek dostarczała także Biblioteka Powiatowa w Chrzanowie, współpracująca z Wojewódzką Biblioteką Publiczną w Krakowie.

W latach 50-tych szczególnym powodzeniem u czytelników cieszyły się książki z literatury pięknej \obyczajowe, podróżnicze, fantastyczne, historyczne i kryminały oraz popularnonaukowe z zakresu historii zwłaszcza II wojny światowej, sportu, hodowli zwierząt, gospodarstwa domowego i medycyny.

Do najpoczytniejszych autorów polskich należeli między innymi: J.I.Kraszewski, E.Orzeszkowa, H.Sienkiewicz, R.Bratny, S.Fleszarowska, W.Reymont, A.Dygasiński, A.Gołubiew, Z.Nałkowska, J.Meissner, J.Andrzejewski, W.Żukrowski, M.Dąbrowska, P.Gojawiczyńska, B.Prus, E.Paukszta, M.Brandys. Z literatury obcej najchętniej czytane były utwory takich autorów jak: J.Verne, T.Dreisser, A.Seghers, W.Hugo, E.Zola, L.Tołstoj, N.Howard i M.Szołochow.

Ważną pozycję w pracy biblioteki zajmowało w tym okresie upowszechnianie ksiażki. Wykonywano liczne wystawy nowości książkowych oraz wystawy tematyczne, tworzono gazetki okolicznościowe, hasła, zestawienia bibliograficzne, spotkania zespołów czytelniczych z głośnym czytaniem.

W czerwcu 1957 roku Biblioteka Miejska otrzymała nowy lokal przy ul. Świerczewskiego 1 (obecnie Rynek 23), składający się z trzech pomieszczeń o powierzchni około 90 m2. W pierwszym pomieszczeniu zorganizowano wypożyczalnię i czytelnię czasopism, w dwóch pozostałych magazyn książek i pracownię techniczną.

Książki wypożyczane były bezpośrednio w wypożyczalni lub pośrednio - czyli dostarczane na zamówienie przez "księgonoszy". Prowadzone były również wypożyczenia międzybilioteczne, z których korzystały: Biblioteka Związków Zawodowych przy Zakładach Metalurgicznych i punkt biblioteczny w hotelu robotniczym ZM.

Poważnym mankamentem, utrudniającym działalność biblioteczną, były duże braki w księgozbiorze podręcznym i w dziale beletrystyki. W sprawozdaniu statystycznym z 1959 roku czytamy:

"...Księgozbiór biblioteki nie posiada ani jednej encyklopedii, ani słowników, które są bardzo potrzebne czytelnikom do samokształcenia..."

Natomiast w analizie działalności biblioteki, sporządzonej w 1959 roku, czytamy:

"...daje się jednak odczuć brak książek beletrystycznych, ponieważ książki zarejestrowane w latach 1950-1953 miały bardzo mało tych pozycji. Poza tym nowości wydawnicze docierają do nas z takim opóźnieniem, że przestają być nowościami i przychodzą tylko w jednym egzemplarzu..."

Istniała jednak już wówczas perspektywa wyrównania braków wiążąca się z przejściem biblioteki na własny zakup w 1960 roku.

W 1960 roku księgozbiór podręczny został wzbogacony o encyklopedie, słowniki, albumy i obszerne opracowania literatury obcej ,przeznaczone dla uczniów szkół średnich i studentów. Założono dla młodzieży katalogi tematyczne: jeden - grupujący książki geograficzne, podróżnicze i przygodowe , drugi - zatytułowany "Dzieje Polski w literaturze". W latach 60-tych formy pracy z czytelnikiem wzbogacone zostały o konkursy błyskawiczne quizy, zgaduj-zgadule, pogadanki, wieczory dyskusyjne \Klub Dyskusyjny\. Konkursy czytelnicze przyczyniały się do wzrostu liczby czytelników i liczby wypożyczeń.
Rozwijała się współpraca z zakładowymi domami kultury i bibliotekami zakładowymi \ Zakłady Metalurgiczne, Zakłady Tłuszczowe, ZKT "Gumownia", kopalnia "Zbyszek"\, szkołami \S.P. nr 1 i 2 oraz S.P. w Trzebionce\, jak również organizacjami młodzieżowymi \ZMS, ZHP\. W ramach tej współpracy organizowano spotkania z pisarzami \N.Rolleczek, M.Jaworczakowa, C.Centkiewicz, M.Kędziorzyna, J.Kurek, T.Nowak\, konkursy czytelnicze i recytatorskie oraz lekcje biblioteczne. Okazją do współpracy były także uroczystości państwowe, rocznice historyczne i literackie, Dni Oświaty Książki i Prasy itp.

Z końcem lat 60-tych i na początku 70-tych, w związku z pogarszającymi się warunkami lokalowymi, formy pracy zostały ograniczone do wystaw książek i indywidualnych kontaktów z czytelnikami \przysposobienie czytelnicze, poradnictwo czytelnicze\.

W 1971 roku Biblioteka Miejska otrzymała obszerny lokal w budynku tzw. "Szwajgerówki". Powstała wówczas osobna wypożyczalnia dla dzieci, gdzie rozwinęła się praca z młodym czytelnikiem. Niestety po kilku miesiącach gospodarz budynku \PGKiM\ odebrał bibliotece 3 pomieszczenia, uszczuplając jej powierzchnię o około 40 m2. Zniknęła wypożyczalnia dla dzieci - ograniczona została do wydzielonego "kącika dla dzieci". Znów ograniczone zostały formy pracy z czytelnikiem z powodu ciasnoty lokalowej. Nadal jednak rozwijała się współpraca ze szkołami i bibliotekami zakładowymi.

Reforma administracyjna kraju w 1975 roku nie wpłynęła na poprawę tragicznych wręcz warunków lokalowych biblioteki miejskiej. Pozostała ona w ciasnym pomieszczeniu aż do 1987 roku, kiedy to uzyskała nieco większą powierzchnię. Likwidacja powiatów przyniosła jednak pełną samodzielność w zakresie decydowania o strukturze zasobów bibliotecznych oraz obowiązek nadzoru merytorycznego wobec dawnych bibliotek gminnych.

Sieć bibliotek gminnych rozwijała się początkowo niezależnie od Biblioteki Miejskiej wTrzebini. Proces ten postępował bardzo wolno i na obszarze Gminy Zbiorowej Trzebinia \ składającej się w 1949 roku z 16 gromad\ do 1955 roku funkcjonowała tylko jedna placówka biblioteczna w Myślachowicach.

Biblioteka w Myślachowicach powstała w 1949 r. a prowadził ją Franciszek Nowakowski. Lokal biblioteczny składał się z dwóch pomieszczeń o powierzchni 36 m2 i posiadał czytelnię z 8 miejscami. Biblioteka była otwarta dwa razy w tygodniu po 3 godz. Księgozbiór powiększał się dość szybko - z 1497 woluminów w 1949 roku do 6173 wol. w roku 1957. Liczba czytelników wzrosła w tym czasie z 95 do 152,a wypożyczenia roczne z 1517 do 3199 woluminów. Biblioteka w Myślachowicach prowadziła punkty biblioteczne na terenie całej Gminy Trzebinia.

W 1949 roku w całej Gminie Trzebinia funkcjonowało 7 punktów bibliotecznych: Balin, Czyżówka, Karniowice, Luszowice, Młoszowa, Płoki i Psary - miały one łącznie 223 czytelników i odnotowały 4557 wypożyczeń. Maksymalna liczba punktów bibliotecznych \14\ funkcjonowała w 1957 roku i obsługiwała 376 czytelników.

W 1957 roku placówka biblioteczna w Myślachowicach została przeniesiona do jednego pomieszczenia o powierzchni 20 m2 i w związku z tym zlikwidowano czytelnię. Od 1958 roku dynamika działalności bibliotecznej zaczęła słabnąć - zmniejszyła się ilość księgozbioru, liczba czytelników i punktów bibliotecznych - od 1959 roku działały tylko dwa punkty: Płoki i Czyżówka. Miało to bezpośredni związek ze zmianami w kraju i w powiecie.

Kilka lat wcześniej, w 1954 roku, weszła w życie ustawa o nowym podziale administracyjnym terenów wiejskich, znosząca gminy wiejskie na rzecz gromad. W miejsce bibliotek gminnych powstały biblioteki gromadzkie. W tym okresie powstały nowe placówki biblioteczne - w 1955 r. w Bolęcinie ( do 1959 roku bibliotekę prowadził S. Jarczyk, następnie do 1970 kierowała nią S. Kałka, a po niej placówkę przejęła I. Jarosz ) i w 1956 r. w Karniowicach.

W 1957 roku, z inicjatywy dyrekcji Kopalni Węgla Kamiennego "Siersza", powstała biblioteka związkowa w Sierszy, a kilka lat później - w 1961 roku - w Myślachowicach. Były to biblioteki ogólnodostępne, obsługujące miejscowych czytelników.

W latach 1959-1967 przeprowadzono korektę podziału administracyjnego kraju, polegającą na zmniejszeniu liczby gromad, poprzez łączenie mniejszych jednostek. Wynikiem tego procesu było przeniesienie biblioteki z Karniowic do Młoszowej \1961 r.\, gdzie placówkę prowadziła L. Kodura oraz powstanie filii bibliotecznych - na przykład GBP w Bolęcinie została w 1962 r. filią GBP w Płazie \obecnie jest filią MBP Trzebinia\. W 1959 roku - na bazie punktów bibliotecznych w Wodnej i Trzebionce - została utworzona OBP w Wodnej \od 1961 roku filia MBP Trzebinia\, której długoletnim pracownikiem był Eugeniusz Bolek.

Zachodzące zmiany miały niekorzystny wpływ na działalność Biblioteki Gromadzkiej w Myślachowicach. W latach 1958-1961 zmniejszył się księgozbiór, ponieważ około 2600 woluminów przekazano na rzecz nowoutworzonych bibliotek w Wodnej, Karniowicach i Balinie. Nadzór nad punktami bibliotecznymi w Dulowej i Psarach przejęła GBP w Młoszowej. Biblioteka w Bolęcinie obsługiwała czytelników z Piły Kościeleckiej, a osiedlowa biblioteka w Wodnej - czytelników Górki i Trzebionki.

Z dokumentacji bibliotecznej wynika, że w 1966 roku biblioteka w Myślachowicach zakończyła działalność - jej księgozbiór został przeniesiony do wsi Lgota w Gromadzie Myślachowice i stał się zaczątkiem miejscowej biblioteki gromadzkiej.

W 1967 r. w przysiółku Gaj, należącym do Gromady Siersza, powstała druga biblioteka osiedlowa, która po przyłączeniu Osiedla Siersza do Trzebini \1969 r.\ stała się filią nr 2 Miejskiej Biblioteki Publicznej.

Biblioteki gromadzkie i filie biblioteczne mieściły się najczęściej w budynkach gminnych lub szkolnych i zajmowały jedno lub dwa pomieszczenia o powierzchni 10 do 40 m2. W początkowych latach ich księgozbiór liczył zwykle 500 - 1500 woluminów i korzystało z niego od 100 do 200 czytelników. Nielicznie zachowane dokumenty nie pozwalają określić wielkości i struktury wypożyczeń ani też struktury zawodowej i wiekowej czytelników. Z ustnych przekazów i sprawozdań GUS wiadomo, że placówki te prowadziły działalność oświatowo-kulturalną - np. inscenizacje, wieczory czytelnicze, konkursy, wystawy nowości wydawniczych, obchody rocznicowe. Współpracowały także z innymi instytucjami upowszechniającymi oświatę i kulturę \szkoły, świetlice, domy kultury\. Działały w nich ponadto Koła Przyjaciół Biblioteki \Wodna, Bolęcin, Młoszowa\ grupujące aktyw biblioteczny, działający na rzecz umocnienia więzi między biblioteką a lokalną społecznością.

Pracę bibliotek gromadzkich wspomagały punkty biblioteczne. W latach 1949-1960 na terenie gminy działało od 2 do 14 punktów bibliotecznych wiejskich, obsługujących od 62 do 376 czytelników. Nadzór i opieka instruktorska nad bibliotekami gromadzkimi należały do Biblioteki Powiatowej w Chrzanowie. Ogółem do roku 1972, na terenie dawnej gminy Trzebinia, prowadziło działalność 6 bibliotek powszechnych \ 1 miejska, 2 filie miejskie, 3 biblioteki gromadzkie\ i 2 związkowe.

W 1973 r. miała miejsce kolejna reforma podziału administracyjnego kraju - przywrócono podział na Gminy. W tym też roku powołano do życia kolejną filię biblioteczną - w Psarach. W pierwszym roku istnienia posiadała ona księgozbiór w liczbie 651 woluminów , 8 miejsc w czytelni i obsługiwała 96 czytelników.

Z końcem 1974 roku na tym obszarze działało 7 bibliotek powszechnych, w tym 3 w granicach miasta Trzebini, 4 gminne oraz 3 punkty biblioteczne.

Rok 1975 przyniósł kolejną reformę administracyjną i kolejne zmiany w sieci bibliotek publicznych. Przejście z trzystopniowego na dwustopniowy podział administracyjny kraju oznaczało likwidację jednego ogniwa sieci, a mianowicie bibliotek powiatowych. Biblioteki stopnia podstawowego, do których należała Biblioteka Miejska w Trzebini, podlegały od tej chwili bezpośrednio bibliotekom wojewódzkim. Biblioteka Miejska w Trzebini przekształciła się wówczas w bibliotekę miejsko - gminną i przejęła nadzór merytoryczny i opiekę nad wszystkimi filiami w gminie.

Barbara Sokołowska-Kurek

Jesteś tutaj: Start Lata 1949-1975